Hezârfen Ahmed Çelebi

17. yüzyılda yaşadığı rivayet edilen Türk bilgini

Hezârfen Ahmed Çelebi veya Ahmed Çelebi, Evliyâ Çelebi'nin Seyahatnâme isimli ünlü eserinde yer alan, 17. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nda yaşamış olduğu rivayet edilen Müslüman Türk bilginidir.

Evliyâ Çelebi’nin ünlü "Seyahatnâme" eserinde adından sıkça söz edilen Hezârfen Ahmed Çelebi, 17. yüzyılın ilk yarısında Osmanlı topraklarında yetişmiş bir bilim insanı olarak karşımıza çıkıyor. Rivayetlere göre, 1609 civarında doğan ve 1640 yılında hayatını kaybettiği tahmin edilen bu ilginç şahsiyet, Galata Kulesi’nden kanat benzeri bir aparat yardımıyla havalanmış ve yaklaşık 3.358 metre boyunca süzülerek Üsküdar’daki Doğancılar Meydanı’na iniş yapmıştı. Dönemin ender görülen bu gösterisi, halk arasında büyük hayranlık uyandırırken tarihçiler arasında da yıllarca sürecek bir tartışmanın fitilini ateşledi. Kimilerine göre bu hikâye bilimsel açıdan imkânsız unsurlar barındırıyor ve yeterli kanıt sunulmadığı için efsaneden öteye geçmiyor. Diğer bir grup ise çeşitli ipuçlarına dayanarak uçuşun gerçekleşmiş olabileceğini savunuyor. Modern araştırmacılar ise genellikle olayın gerçekleşmiş olma ihtimalini yüksek görmekle birlikte, Evliyâ Çelebi’nin anlatımında abartı unsurları olabileceğini belirtiyor. Ne var ki, bu iddianın kesin delillerle desteklenmediği de bir gerçek.

Hezârfen lakabı, Farsça "hazār" (هزار) kelimesinden türetilmiş olup "bin" anlamına geliyor. Bu unvanla birlikte "fen" kelimesi kullanıldığında, "bin farklı ilim dalında bilgili" anlamına gelen bir sıfat ortaya çıkıyor. Çelebi ise Süryanice kökenli saygın bir unvan olup, Osmanlı döneminde yüksek ahlak ve kültür sahibi kişilere verilen bir hitap şekliydi. Ahmed Çelebi’nin bu takma adı, çok yönlü bir bilgin olduğunu vurgulamak için tercih edilmişti. Dönemin diğer önemli bilim insanları gibi o da kendini sadece tek bir alanda geliştirmekle yetinmeyip farklı disiplinlerde kendini kanıtlamıştı.

1623 ile 1640 yılları arasında Osmanlı padişahı IV. Murad döneminde ve sonrasında yaşanan Lâle Devri’nde, Batı dünyasındaki bilimsel ve teknolojik gelişmeler karşısında Osmanlı’nın da yenilikçi adımlar attığı görülüyor. Bu dönemde Hezârfen Ahmed Çelebi’nin yanı sıra Lâgarî Hasan Çelebi’nin de 1630 ile 1633 yılları arasında İstanbul’da gerçekleştirdiği uçuş denemeleri, Osmanlı kültür tarihinde unutulmaz bir yer edindi. Bu tür girişimler, o dönemdeki yenilik arayışlarının ne kadar geniş bir yelpazeye yayıldığının da bir göstergesiydi.

Osmanlı’nın erken dönem uçuş denemelerine dair yabancı kaynaklardan biri, 1638 yılında yayınlanan İngiliz yazar John Wilkins’in "A Discovery of a New World" adlı eseridir. Wilkins, buraya Avusturya elçisi Ogier Ghislain de Busbecq’in notlarından derlediği bilgilerle, "bir Türk’ün uçuş denemesi yaptığı" yönünde bir aktarımda bulunuyor. 1941 yılında Allen & Unwin tarafından yayınlanan "The Birth of Flight" kitabı da Busbecq’in bu kaynağını referans gösteriyor. Ancak Busbecq’in aktardığı hikâye, Hezârfen Ahmed Çelebi’nin uçuşundan yaklaşık yetmiş beş yıl önceye denk geliyor. Yine de bu yabancı kaynaklar, Osmanlı topraklarında erken dönemde havacılık denemelerinin yapıldığını gösteren önemli ipuçları sunuyor.

WEB_G_KAYNAK: https://tr.wikipedia.org/wiki/Hez%C3%A2rfen_Ahmed_%C3%87elebi