Nizâmülmülk

Büyük Selçuklu Devleti'nin başveziri

Nizâmülmülk, Büyük Selçuklu İmparatorluğu'nun baş veziri ve Siyâsetnâme adlı eserin yazarı olan Fars devlet adamı ve siyaset bilimcisidir. Devlet yönetiminde bir hayli etkili olan Nizâmülmülk; Alp Arslan ve Melikşah dönemlerinde vezirlik yapmıştır. "Nizâmülmülk" ismi, "devletin düzeni" anlamına gelir.

Nizâmülmülk, 1018 yılında Horasan'daki Tus şehrinde dünyaya geldi. Çocukluğu ve gençliği, doğduğu şehrin Gaznelilerin egemenliği altında olduğu bir döneme denk geldi. Bu süreçte Gazne sultanlarının hizmetine girerek devlet kademelerinde yükselmeye başladı. İlk önemli görevini Horasan valisinin yanında üstlenerek idarecilik hayatına adım attı. 1059'da Horasan valiliği görevine getirildi. Daha sonra Selçuklu Devleti ile yolu kesişti ve 1063'te Belh valisinin yanında çalışmaya başladı. Bu yeni yönetimde hızla yükselerek 1064 yılında Büyük Selçuklu Devleti'nin vezirliğine getirildi.

Nizâmülmülk, hem Alp Arslan hem de oğlu Melikşah dönemlerinde tam 30 yıl boyunca baş vezirlik yaptı. "Devletin düzeni" anlamına gelen bu önemli unvanı ona Abbasi halifesi Kâim bi Emrillah vermişti. Kendisi aynı zamanda "Siyasetname" adlı ünlü eserin de yazarıdır. Bu kitap, yöneticilere yol göstermesi amacıyla kaleme alınmış ve büyük ilgi görmüştür. Döneminin tanınmış Nakşibendi şeyhlerinden Ebu Ali Farmedi'ye de büyük saygı duyduğu bilinmektedir.

Nizâmülmülk'ün vezirliği, hayatının son dönemlerinde beklenmedik bir şekilde sona erdi. Mezhepdaşları olan Haşhaşiler tarafından düzenlenen bir suikast sonucu 14 Ekim 1092'de hayatını kaybetti. Bu suikastın arkasında, Alamut Kalesi'nde bulunan bazı Haşhaşilerin yanlış bir planlama yapması ve Nizâmülmülk'ün bir hamamdan çıktıktan sonra yemek yerken zehirli bir hançerle saldırıya uğraması yatıyordu. Ölüm haberi, kısa bir süre sonra, 22 Ekim 1092'de Bağdat'a ulaştı.

Yaklaşık 27 yıl süren vezirliği boyunca Nizâmülmülk, devlet yönetiminde muazzam bir etkiye sahipti. Bu gücü ve nüfuzu, saraydaki bazı kişilerin onu kıskanmasına ve ortadan kaldırmak için planlar yapmasına neden oldu. Özellikle hazinedar Tac'ül-Mülk'ün, Nizâmülmülk'ün büyük bir servete ve hatırı sayılır sayıda (yaklaşık 20.000 civarında) köleye sahip olduğunu dile getirmesi, onun aleyhine çevrilen komploların arkasındaki önemli nedenlerden biri olarak gösterilir.

WEB_G_KAYNAK: https://tr.wikipedia.org/wiki/Niz%C3%A2m%C3%BClm%C3%BClk