Demokrat Parti (1946)

Türkiye'de bir siyasi parti (1946–1960)

Demokrat Parti, 7 Ocak 1946'da kurulan, kurulduğu yıl yapılan seçimlerde azınlıkta kalıp 4 yıl sonra yapılan seçimlerde 27 yıllık tek parti dönemini sona erdiren Türk siyasi partisi olarak bilinir. Sırasıyla 1950, 1954 ve 1957 seçimlerini kazanmış ve 10 yıl boyunca iktidar olmuştur. Demokrat Parti, 27 Mayıs 1960 askeri darbesi ile iktidardan düşürülmüş ve 29 Eylül 1960'ta kapatılmıştır. Demokrat Parti'nin kısaltması DP olarak yazılmaktadır.

Demokrat Parti, 7 Ocak 1946’da kuruldu ve ilk kez oylandığı seçimlerde beklediği başarıyı yakalayamasa da, dört yıl sonra 14 Mayıs 1950 seçimleriyle CHP’nin 27 yıllık tek parti hâkimiyetini sona erdirerek iktidara geldi. 1950, 1954 ve 1957 seçimlerini teker teker kazanan DP, on yıl boyunca ülkeyi yönetti. Ancak 27 Mayıs 1960’da gerçekleşen askeri darbe DP’yi iktidardan düşürdü ve parti 29 Eylül 1960’da resmen kapatıldı; hâlen “DP” kısaltmasıyla anılmaya devam ediyor.

II. Dünya Savaşı öncesi ve savaş yıllarında dünya çapında faşizm ve otoriter rejimler güç kazanırken, Türkiye de 1924 ve 1930’da iki kez çok partili sisteme geçiş denemeleri yaptı ancak bu girişimler başarısız oldu. Bu dönemde iktidarda bulunan Cumhuriyet Halk Partisi, devletle bütünleşerek 1937’de ilkelerini anayasaya dahil etti. Atatürk’ün 1938’de vefatının ardından Cumhurbaşkanı seçilen İsmet İnönü, savaşın patlak vermesiyle birlikte eski muhalif grupların bir araya gelmesini engelledi.

Savaşın ekonomik etkileri şehirlerde kara piyasalarının büyümesine, sermayenin dar bir çevrede toplanmasına ve yeni bir kent burjuvazisinin ortaya çıkmasına yol açtı. Kırsalda ise gençlerin askere alınması, küçük ve orta ölçekli çiftçilerin üretimini azalttı; bu durum toprak sahiplerinin arzı kontrol etmesine neden oldu. Enflasyon ve yaşam maliyetindeki artışa karşı devlet Varlık Vergisi ve Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu gibi tedbirler aldı; ağır vergiler yüzünden işadamları Aşkale’ye gönderilirken, toprak reformu büyük malikânelerin sahibi olanları muhalefet saflarına yönlendirdi.

1945’te savaşın sona ermesiyle birlikte demokrasi talepleri Türkiye’de de yükseldi. Sovyetler Birliği’nin Kars, Ardahan ve Artvin üzerindeki iddialarına karşı, Cumhurbaşkanı İnönü 19 Mayıs 1945’te ABD ve Birleşik Krallık’a başvurdu. Bu dönemde TBMM’de muhalefet sesleri daha belirgin hâle geldi; Celâl Bayar, Adnan Menderes, Feridun Fikri Düşünsel, Yusuf Hikmet Bayur ve Emin Sazak bütçe görüşmelerinde muhalefet oyu kullandı. Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu’nun 17. ve 21. maddeleri tartışılırken, Bayar, Menderes, Refik Koraltan ve Sazak kanuna sert eleştiriler yöneltti; bu tartışmalar Demokrat Parti’nin doğuşuna zemin hazırladı.

WEB_G_KAYNAK: https://tr.wikipedia.org/wiki/Demokrat_Parti_(1946)